In dit dossier over de energietransitie vindt u alle nieuwsberichten, opinies en achtergrondverhalen die te maken hebben met de energietransitie in Nederland en het effect die deze transitie heeft op de fysieke leefomgeving. Wilt u zelf een bijdrage leveren aan het energietransitie-dossier op Stadszaken of heeft u een goed idee waar wij over zouden kunnen schrijven, neem contact met ons op via redactie@stadszaken.nl. Meld je ook aan voor de tweewekelijkse nieuwsbrief van Stadszaken en mis geen energietransitie-nieuws meer

Nieuws

De meeste mensen vinden het inmiddels heel normaal om afval te scheiden, maar het hergebruik van materialen en apparaten is nog niet algemeen geaccepteerd. Onderzoek van technisch dienstverlener Feenstra laat zien dat het huren van een gebruikte en gereviseerde cv-ketel voor veel huishoudens een stap te ver is.

Het dorp Nagele in de gemeente Noordoostpolder gaat vijfhonderd woningen aardgasvrij maken met behulp warmteopwekking via daken en een centrale seizoensopberging. Daarvoor heeft de gemeente subsidie aangevraagd bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in het kader van de stimuleringsregeling ‘proeftuinen aardgasvrije wijken’.

In Amsterdamse nieuwbouwwijk Houthaven is de eerste wijk in Nederland die op grootschalige wijze milieuvriendelijke warmte én koude inzet. Daarvoor wordt koudeopslag in de bodem gecombineerd met oppervlaktewater uit het IJ. Lees hier hoe het idee ontstond en hoe ze het voor elkaar kregen.

Een kwart van de 100 grootste gemeenten noemt in het coalitiekoord concrete kortetermijndoelen voor de energietransitie. Voor de langere termijn, gerelateerd aan het Parijs-akkoord, benoemt meer dan de helft van de gemeenten een specifiek jaartal voor een energieneutrale gemeente. Wel moeten plannen concreter worden.

Er moeten renovatiepakketten komen waarmee oude, bestaande woningen in één keer energieneutraal kunnen worden gemaakt. Dat stelt de provincie Overijssel. De provincie gaat hiervoor een fabriek ontwerpen. Doel is om binnen drie jaar een blauwdruk te ontwikkelen voor een volautomatische fabriek.

De afspraak tussen corporaties en het Rijk om in 2020 de sociale huursector gemiddeld op label B-kwaliteit te brengen, wordt bij lange na niet gehaald. Dat blijkt uit onderzoek van de TU Delft. Omvangrijker ingrepen en betere planning zijn nodig om de achterstand nog enigszins in te lopen.

Duizenden huurwoningen in Zwolle kunnen mogelijk worden verwarmd met aardwarmte. De gemeente Zwolle, de provincie Overijssel en de Zwolse woningcorporaties DeltaWonen, SWZ en Openbaar Belang onderzoeken de mogelijkheid om de woningen aan te sluiten op een warmtenet dat wordt gevoed met aardwarmte.

Na de invoering van het aardgasverbod per 1 juli ontstond er paniek bij bouwers en projectontwikkelaars. Nu is de beslissing genomen om het aardgasverbod op nieuwbouw niet te laten gelden indien er vertraging of hogere bouwkosten aan het gasverbod verbonden zijn. Dit blijkt uit een ministeriële regeling die Klimaatminister Wiebes vandaag bekend heeft gemaakt.

Er is een overgangsregime in de maak om eventuele vertraging in de bouwproductie door het vervroegd aardgasverbod te voorkomen. Gisteren is op het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) overleg geweest met bouwende en ontwikkelende partijen, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Vereniging Eigen Huis.

Tachtig procent van de Nederlandse woningvoorraad kan over twaalf jaar gasloos zijn, stelt Milieudefensie. De organisatie komt met een aantal grote plannen om dit te realiseren met bijbehorende financiële prikkels.

De Rotterdamse Energiecoöperatie (REC) wil in 2020 tienduizend zonnepanelen geplaatst hebben op Rotterdamse daken. Het aantal huishoudens met zonnepanelen is op dit moment het laagst in Rotterdam, terwijl de stad wel 14,5 kilometer aan platte daken beschikbaar heeft.

De label-C verplichting zit er aan te komen voor maatschappelijk vastgoed. Het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) deed onderzoek naar de mogelijkheden voor een label-C verplichting.

Een financieringsmodel dat zorgt voor verregaande verduurzaming van 1,2 miljoen private appartementen in Nederland. Op donderdag 15 maart tekenden het Ministerie van Binnenlandse Zaken en diverse provincies en gemeenten uit het hele land een intentieverklaring die hier de aanzet toe geeft.

Noord-Holland is de eerste provincie die zich uitspreekt voor aardgasvrije nieuwbouw. Op 8 maart 2018 tekenden 17 gemeenten in Noord-Holland Noord een statement voor aardgasvrije nieuwbouw. Het plan is om alle nieuwbouw aardgasvrij op te leveren, om dit te realiseren zullen alle wettelijke mogelijkheden worden ingezet.

De energiedoelen van de Rijksoverheid zijn ambitieus: in 2050 moet Nederland energieneutraal worden. De Nederlandse lectoraten op het gebied van energie gaan samenwerken om steden in staat te stellen energieneutraal te worden. Dit willen ze doen met de lancering van het Nationaal Lectorenplatform Urban Energy (NLP UE).

Naar alle waarschijnlijkheid zal in 2025 een groot deel van het vervoer elektrisch rijden. Volgens Vereniging van Elektrische Rijders (VER) moeten gemeenten goed anticiperen op het elektrisch vervoer (EV) door een goede laadinfrastructuur voor elektrische auto's, bussen en dergelijke te realiseren.

De provincie Noord-Holland gaat het zonnewegdek SolaRoad ook testen voor zwaar verkeer. Na de succesvolle pilot op het fietspad in Krommenie, gaan de gemeente Haarlemmermeer en de provincie op zoek naar een geschikte locatie om zwaar verkeer over SolaRoad heen te laten rijden.

Aanvullende maatregelen om extra energie te besparen, een versnelling van de productie van duurzame energie zoals wind op land en een informatieplicht voor bedrijven: met dit pakket extra maatregelen moet het Energieakkoord alsnog gered worden. De maatregelen staan in de Uitvoeringsagenda van de Borgingscommissie van het Energieakkoord, die voorzitter Ed Nijpels vandaag naar het Kabinet stuurde.

Ruim 45 procent van de nieuwbouwwoningen wordt nog altijd verwarmd met een gasketel. Dat blijkt uit onderzoek van Bouwtrend op basis van een analyse van de energieprestatieberekeningen van meer dan 64.000 woningen in 2017 en 2018.

De oprichting van Zaanse Groene, een duurzaam energiehandelsplatform van, voor en door Zaankanters, is een stap dichterbij gekomen. Gemeente Zaanstad heeft gisteren een convenant gesloten met grondstoffen- en energiebedrijf HVC en de Rabobank Zaanstreek.

De Utrechtse wijk Lombok is de eerste Europese wijk waar het mogelijk is om lokaal opgewekte energie op te slaan in elektrische deelauto’s. Onder meer dankzij deze lokale energierevolutie wijst de Europese Unie Utrecht aan als energiekoploper in een groot internationaal onderzoeksproject.

Provincie Zuid-Holland wil dat alle nieuwbouw – van woningen tot kantoren en kassen – energieneutraal en fossielvrij is. Dat hebben Gedeputeerde Staten vastgelegd in het ontwerp van de actualisering van de Visie ruimte en mobiliteit. 

Opinie

Op de PROVADA organiseerde Fakton in samenwerking met PROVADA ‘Het G5 Debat.’ Het debat stond in het teken van de nieuwe coalitieakkoorden. In deze akkoorden staat de verduurzaming van bestaande voorraad centraal, waarbij de G5 heil ziet in financiering vanuit een revolverend fonds. Fakton licht de bevindingen toe.

Sinds het kabinet heeft besloten de gaskraan definitief dicht te draaien, lijkt de geestdrift het te winnen van de ratio bij de energietransitie. Het plan van corporatiekoepel Aedes om €108 mrd te steken in de duurzame renovatie van 2,1 miljoen huurhuizen, schiet bijvoorbeeld zijn doel voorbij. Het is te duur, in vele opzichten onwenselijk en misschien wel overbodig.

Na jaren geploeter blijken de Duitsers met hun Energiewende broddelwerk te hebben afgeleverd. Gedegen Nederlands vakwerk begint daarentegen vruchten af te werpen. Maar sinds het kabinet heeft besloten de gaskraan definitief dicht te draaien, lijkt de geestdrift het ook hier te winnen van de ratio die rond de energietransitie nodig is.

Ik zit in de bijrijdersstoel van een ronkende Range Rover, Nederland uitrijdend richting Antwerpen. Het eerste wat me opvalt zijn de enorme windmolens die zijn geplaatst langs de snelweg. Moeilijk langs te kijken dus. Een vriend van me zit achter het stuur. Een slimme vent, werelds ook wel.

Met een nationaal klimaat- en energieakkoord en een Klimaatwet geeft het nieuwe kabinet aan werk te willen maken van energietransitie. Maar het gaat niet snel genoeg. Het is tijd om de energietransitie centraal te stellen in omgevingsbeleid, stelt Jeroen Niemans.

Bedrijventerreinen zijn de energietransitiehubs van de toekomst. De doelstellingen van het nationale energieakkoord en de internationale klimaatafspraken kunnen niet alleen met energiebesparing worden gehaald. Er zal ook substantieel duurzame energie ‘op het land’ moeten worden opgewekt.

Het valt mij op dat een visie op de ruimtelijke impact van de gewenste energietransitie volledig ontbreekt. Het begrip ruimte figureert in alle documenten vooral als financieringsruimte, emissieruimte of interpretatieruimte. Toch zullen de ruimtelijke gevolgen enorm zijn.

Achtergrond

Wat twaalf jaar geleden op kleine schaal met mijnwater begon, is inmiddels uitgegroeid tot een concept dat de mogelijkheid biedt om drie miljoen Nederlandse huizen te verwarmen. Ook buiten mijngebieden. We hebben het over vraag-gestuurde warmtenetten. De eerste grootschalige woningbouwtoepassing zien we binnenkort in een bestaande wijk in Brunssum, Parkstad Limburg. Hoe een lokaal Heerlens idee uitgroeide tot een mogelijk internationale speler in de energietransitie.

Energiedrager waterstof komt steeds vaker voor in nieuwsberichten, discussies en pilots. De concrete inpassing in de toekomstige energievoorziening is echter nog niet duidelijk. Waarvoor zetten we waterstof in, en op welke locatie verzorgen we opslag en conversie? Aan de hand van twee concrete voorbeelden onderzocht Mara Wustmans de voor- en nadelen van de toepassing van waterstof in de bebouwde omgeving.

Het element waterstof, H2 voor de scheikundigen onder ons, kan aardgas vervangen in de gebouwde omgeving. Toch is niet alles rozengeur en maneschijn met het element. De potentie is er, maar er zijn nog wel wat haken en ogen. Stadszaken zet de voor- en nadelen van waterstof op een rij.

Waterstof kan als duurzame warmtebron worden ingezet in de gebouwde omgeving. En dat gebeurt ook al in de praktijk. Stadszaken vond vijf gemeenten waar waterstof al wordt ingezet om huizen te verwarmen, of waar dit binnen afzienbare tijd gaat gebeuren.

Voor bestaande woningbouw is waterstof een aantrekkelijk alternatief voor all-electric, waar peperdure isolatie voor nodig is. Met kleine ingrepen is een woning snel waterstof-klaar, zegt hoogleraar Ad van Wijk. Burgers moeten dan wel eerst gerustgesteld worden, want het element H2 heeft geen al te beste reputatie.

Klimaatzaak gewonnen, wat nu?

11 oktober 2018 12:25

Dinsdag verwierp het gerechtshof in Den Haag het hoger beroep van de Staat in de spraakmakende Klimaatzaak. In 2015 dwong Urgenda de Nederlandse Staat op de knieën omdat die te weinig zou doen om de CO2-uitstoot terug te dringen. De rechter maakte afgelopen dinsdag gehakt van de argumenten van de landsadvocaat. Wat zijn de consequenties van de uitspraak voor het ruimtelijk domein? Stadszaken sprak met betrokkenen en (praktijk)deskundigen.

'Waterstof is geen heilige graal'

17 september 2018 12:40

De inzet op korte termijn van waterstof voor verwarming van de gebouwde omgeving is geen realistisch scenario, vindt Tomas Mathijsen, adviseur bij Over Morgen. ‘Waterstof gaat zeker een rol spelen in de energietransitie, maar is geen heilige graal.' 

Sinds ongeveer een jaar denken we in Zutphen samen met onze bewoners na over het naderende aardgasloze tijdperk. Onder de vlag van Wijk van de Toekomst hebben we een proefwijk aangewezen. We gingen de buurt in en maakten een site. Wat kunnen we - terugkijkend - leren van dit eerste jaar?

Voor de verwarming van woningen en gebouwen is geothermie een realistische mogelijkheid, lezen we in het voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord. Het kabinet deelt die visie. Onder grote delen van Nederland is geothermie in voldoende mate aanwezig en op winbare diepte. Maar hoe dat dan moet in de stedelijke omgeving is nog grotendeels onbekend terrein. De eerste initiatieven zijn er. Ze stuiten op beperkende wetgeving, bedrijfsmatige risico’s en daardoor een behoudend staatstoezicht. In ieder geval zijn de ruimtelijke consequenties zo ingrijpend dat gemeentelijke regie onontkoombaar is.

Als de regels niet snel worden versoepeld en boorbedrijven het tempo van de woningbouwopgave niet weten bij te benen leggen ook gesloten, comfortabele en duurzame bodemenergiesystemen het straks af tegen de minder duurzame maar makkelijker te installeren én veel goedkopere luchtwarmtepompen. Het jaarlijks aantal geïnstalleerde open WKO-systemen is inmiddels al met 99 procent gereduceerd.

Het kabinet kondigde een aardgasverbod af, maar over een goed alternatief lijkt amper nagedacht. ROm/Stadszaken.nl loopt de mogelijkheden een voor een af. Deze week: geothermie. Er bestaan nogal wat misvattingen over geothermie. We selecteerden er vijf. In ROm leest u meer over ervaringen in Den Haag en Groningen.

De Nederlandse overheid daagt de samenleving uit om zich in te zetten en samen te werken voor de energietransitie. Het is echter de vraag of diezelfde overheid wel in staat is om ruimte en expertise te bieden aan welwillende initiatiefnemers. Rijksuniversiteit Groningen en adviesbureau OnderSogt deden onderzoek bij de gemeenten Almere, Groningen en Tilburg naar het transitievermogen van gemeenten.

Het plan van de corporatiekoepel om 108 miljard euro te steken in de verduurzaming van 2,1 miljoen huurhuizen is met scepsis ontvangen. Massale isolatie is daarbij het leidende principe. Vanwege de kosten van 52.000 euro per woning kun je volgens hoogleraar Peter Boelhouwer net zo goed slopen. Nu voegt ook de GGD zich bij de sceptici. Isoleren brengt gezondheidsrisico’s met zich mee. Ondertussen laat de praktijk zien dat drastische isolatie voor verduurzaming niet altijd nodig is.

De staat kondigde een aardgasverbod af, maar over een alternatief lijkt nog amper nagedacht. Stadszaken.nl loopt de mogelijkheden een voor een af. Deze week: groen waterstof. Hoogeveen is de eerste gemeenten in Nederland die een waterstofwijk wil.

Als mensen elkaar op de juiste manier en op het juiste moment vinden, dan gebeuren er mooie dingen. Ook in ‘zonneveldland’. Dat blijkt wel uit het Friese project Sinnetafels (vrij vertaald: zonnetafels) waarover Barend van der Veen, procesregisseur bij Weusthuis en Partners, voor de provincie Fryslân de regie voert. Samen aan de slag vanuit Mienskip.

Gasloos woningen bouwen lijkt een probleem, maar biedt juist kansen, betogen Theo Stauttener en Chantal Robbe van Stadkwadraat. Wel moeten de financieringsmogelijkheden op de schop. “Daar zouden banken, gemeenten en marktpartijen wat meer energie in mogen steken.”

Vanochtend maakte het kabinet bekend dat het (de facto) gasverbod op nieuwbouw definitief naar 1 juli vervroegd wordt, de bezwaren van bouwers en ontwikkelaars ten spijt. Stadszaken maakte een selectie van 7 ‘nu-al-gasvrije’-wijken van gemeenten en bouwers die niet op een gasverbod hebben gewacht.

Enkel het slaan van een bron en het installeren van een warmtepomp volstaan niet bij de opwekking van bodemenergie. Pas bij slimme combinatie is er sprake van optimalisering van zowel het bewonerscomfort als het energetisch systeemrendement. Bij de Tilburgse nieuwbouwwijk Clarissenhof wordt die insteek in de praktijk gebracht. Welke wijk volgt?

De ‘omgekeerde bewijslast’ stelt bedrijven verplicht om energiebesparende maatregelen te rapporteren. ENGIE, technisch dienstverlener en energieleverancier, geeft aan dat dit bedrijven kan stimuleren om daadwerkelijk stappen te zetten om energie te besparen.

Ruud van Heugten is directeur van het Ontwikkelbedrijf Greenport Venlo, en heeft de ambitie meegekregen om van Trade Port Noord een duurzaam werklandschap te maken. En dat betekent anders denken en werken. Dit is de aanpak.

De Rotterdamse regio bouwt gestaag het potentieel aan windenergie uit. Actieve sturing door gemeenten en provincie gaat hand in hand met open minded en strategisch omgevingsmanagement. Selectieve inzet van de diverse instrumenten en het op enige wijze ‘teruggeven’ aan de omgeving zijn hier onlosmakelijk aan verbonden. Dat heeft de Gemeente Rotterdam inmiddels geleerd.

In Amersfoort is Kees van Loon, directeur Profund Vastgoedontwikkeling, een begrip. In 2012 nam hij zichzelf voor om alleen nog maar gasloos te bouwen. Zes jaar later spreekt Stadszaken hem over de hobbels, obstakels en successen aan de hand van zijn masterpiece, de herbestemming van het energieproducerende Wooncollege.

Energietransitie 2050

Tijdens de klimaatconferentie in 2015 in Parijs zijn onder meer afspraken gemaakt om uit te komen op een energieneutrale gebouwde omgeving in 2050. Veel gemeenten willen echter al in 2040 of zelfs 2030 al een complete energieneutrale gebouwde omgeving hebben.
Concreet op landelijk niveau is de ambitie voor vermindering van de Nederlandse broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990. De uitstoot van broeikasgassen moet in die periode vergaand worden verminderd en de energietransitie is een van de essentiële onderdelen.
Een energiesysteem met veel minder CO2-uitstoot betekent:

  • minder energie gebruiken
  • energie zoveel mogelijk uit hernieuwbare bronnen halen
  • voor zover dat niet lukt fossiel zo schoon mogelijk inzetten

De opwekking van de duurzame energie zal moeten plaatsvinden in de fysieke leefomgeving, onder de grond via geothermie, op daken of in het land via windmolens en zonneparken. Dat is allemaal onderdeel van de energietransitie en vereist een integrale werkwijze van het Rijk, provincie en gemeenten.

Technische en sociale energietransitie

De energietransitie is echter niet alleen een ruimtelijk vraagstuk. Een dergelijke transitie vraagt om een andere manier van gebruik van het huidige energiesysteem. Sociale en technische ontwikkelingen en de durf om te experimenteren zijn nodig om het doel te behalen. De hele maatschappij moet zich bewust worden van het belang van de energietransitie.
Op technisch vlak zijn er nu al tal van voorbeelden en in de toekomst worden we wellicht verrast met nieuwe technieken die de energietransitie kunnen versnellen waardoor de energietransitie misschien voor 2050 al heeft plaatsgevonden. Op dit moment wordt er veel ingezet op de volgende opties van duurzame energieopwekking:

Volg ook onze reeks Alternatieven Gewogen.

Energietransitie gemeenten

Hoe dan ook, er zal niet één technische oplossing komen die de energietransitie bepaalt, een mix van verschillende duurzame energievormen blijft altijd nodig en maatwerk per regio, gemeente en gebied is essentieel. Op Stadszaken volgen we de verschillende energietransitie-opties en koppelen we dit, zoals u van ons gewend bent, aan de fysieke leefomgeving. Ook interessant in het kader van energietransitie is ons Dossier Stedelijke Verdichting.

Stadszaken
Paulus Borstraat 41 3812 TA Amersfoort
redactie@stadszaken.nl