Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld van hoe het creatiever en beter kan: Tempelhof in Berlijn. Met bewoners die zélf aan de slag gaan

Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld van hoe het creatiever en beter kan: Berlijn. Met bewoners die niet stil zitten, maar zélf aan de slag gaan in de openbare ruimte. Dat dat niet dankzij, maar ondanks de gemeente is, bewijst Tempelhofer Feld. Om de voormalige luchthaven te houden zoals ‘ie is – innige wens van de stedelingen – moest het komen tot een volksstemming.

Margarete Heitmüller, kwartiermaker van de organisatie 100% Tempelhofer Feld, glúndert als zij omschrijft tot welk gebruik de eindeloze vlakte van Tempelhof leidt. Skaten, picknicken, festivals en moestuinen. Gaat het echter over de actie die zij voerde om te voorkomen dat het gebied werd bebouwd, de wens van de Berlijnse Senaat, dan verandert de toon al snel naar bijzonder serieus. Weken voerde zij met haar organisatie actie om de inwoners van de stad op de hoogte te brengen van de plannen van de Senaat en hen op basis van de juiste informatie een keuze te laten maken via een referendum.

Luchtbrug van de geallieerden

De grote liefde van de Berlijners voor de luchthaven voert terug naar de Tweede Wereldoorlog: het was het belangrijkste vliegveld in de luchtbrug van de geallieerden tijdens de blokkade van Berlijn door de Sovjet-Unie in 1948 en 1949. De sluiting van het vliegveld stuitte op veel weerstand van inwoners en politici, maar werd toch door de Berlijnse Senaat in 2008 gesloten. Twee jaar later werd het vliegveld heropend als (tijdelijk) stadspark en sindsdien heeft de stad het ongemoeid gelaten: alle luchthaveninfrastructuur op het enorme terrein – maar liefst 380 hectare – is nog altijd behouden.

Wel ging het stadsbestuur aan de slag met de toekomst van het vliegveld. Samen met projectontwikkelaars maakte de stad alvast een plan om van Tempelhof een park te maken met woningen aan de randen. De stad heeft immers te maken met een forse groei – ruim veertigduizend per jaar – en een flink tekort aan woningen. De grond van het vliegveld heeft ze in eigendom en lijkt de uitgelezen kans om aan de slag te gaan.

We willen het houden zoals het is: groots, weids, dicht bij de stad

‘Veel Berlijners zijn het er niet mee eens om een gedeelte van het terrein op te offeren voor woningbouw. We willen het houden zoals het is: groots, weids, dicht bij de stad’, stelt Heitmüller. ‘Bovendien bevindt nog geen tien procent van de woningen in dit plan zich in de categorie betaalbaar, de rest is voor luxe woningen (41 procent) en ruimte voor bedrijven (50 procent). Maar leegstaande kantoorruimte kent de stad genoeg en het drama rondom het nieuwe vliegveld Brandenburg draagt extra bij aan de antipathie van de stadsinwoners tegen de politiek en tegen bebouwing van Tempelhof.’

De race gelopen?

Heitmüller gaat aan de slag met het schrijven van een wet, start een handtekeningenactie en weet een referendum af te dwingen over de toekomst van het terrein. En ze wonnen, met een percentage van maar liefst 64 procent. Even leek de race gelopen, maar inmiddels wordt er al weer gemorreld aan de status quo, stelt Heitmüller. Want de wet die ze schreven, is in allerijl opgesteld en de stad zoekt naarstig naar manieren om eronderuit te komen. Op het Landelijk Congres Openbare Ruimte (december 2014) vertelde Heitmüller dat de organisatie bezig is zélf een plan voor de toekomst op te stellen, een slimme manier om het heft in eigen hand te houden. Op de Vakdagen Stad & Ruimte (18 en 19 maart 2015) vertelde zij daar meer over.

 

Van idee tot referendum
In 2011 staat een groepje bewoners op tegen de bouwplannen van de gemeente Berlijn voor vliegveld Tempelhofer Feld. Ze zijn tegen dure woningen, privatisering en roekeloze bebouwing van het terrein, dat in al haar eenvoud volgens hen juist voorziet in een enorme behoefte. Het openstellen van het terrein een jaar eerder was zelfs voor de Berlijners – toch gewend aan de nodige ruimte – een belevenis. De grootte, weidsheid en leegte doen menig stadsbewoner én bezoeker het terrein in het hart sluiten. Nog geen drie jaar later stemt ruim 64 procent van de stadsinwoners tegen de bouwplannen van de gemeente.

In chronologische volgorde

September 2011 –
Het samenwerkingsverband om Tempelhofer Feld te redden wordt opgezet, de wet voor het referendum wordt geschreven.

December 2012 – De eerste stap in het referendum: de wet is klaar om aan de Senaat te overhandigen en om in zes maanden tijd de benodigde 20.000 handtekeningen van stadsinwoners te verzamelen.

Januari 2013 – Aan het einde van de maand zijn er 28.000 handtekeningen binnen.

Februari t/m september 2013 – Tijd voor het Berlijnse ‘lagerhuis’ om de wet te bekijken (wat ze volgens Heitmüller niet doen: ‘De algemene opinie luidt dat het initiatief niet serieus genomen moet worden’).

Augustus 2013 – De organisatie 100% Tempelhofer Feld opent een hoofdkantoor voor haar campagne.

September 2013 – De tweede stap in het referendum: 173.000 handtekeningen in 4 maanden tijd verzamelen.

Januari 2014 – De organisatie weet meer dan 230.000 handtekeningen op te halen.

Januari t/m mei 2014 – De periode tot aan het referendum in mei 2015 is grimmig. 100% Tempelhofer Feld wordt onder meer afgeschilderd als een egoïstische organisatie die onjuiste informatie (leugens) verspreidt, de stad opent een offensief om de burgers aan haar kant te krijgen.

25 mei 2014 – Het referendum vindt samen met de Europese Parlementsverkiezingen plaats. Om het referendum te winnen zijn 630.000 stemmen nodig. Heitmüller: ‘In voorgaande jaren kwamen slechts 800.000 inwoners op Europese verkiezingen af, het was enorm spannend. Maar in 2014 komen maar liefst 1.177.000 mensen stemmen, meer dan 720.000 stemmen voor de wet om het vliegveld te behoeden voor bouwplannen.’